Historia de Zas – Concello de Zas

Dende a prehistoria ata a actualidade

Un concello con historia

Zas conserva pegadas de todas as épocas: dende a abundancia de mámoas e antas —coa Arca da Piosa (Muíño) como referente ben conservado— ata a cultura castrexa, representada polo recinto de Santo Adrián de Castro, situado nun outeiro con tipoloxía clásica. A romanización, aínda que tardía, foi intensa en Brandomil, onde se documentan un castro romanizado, restos de calzada, unha ponte medieval sobre bases romanas e numerosas inscricións que revelan a presenza de poboación procedente de fóra da Gallaecia, todas posteriores ao século II d.C. A etapa xermánica deixou unha fonda pegada toponímica (Gomariz, Gontalde, Vilar Ramilo) e mesmo se propuxo que “Zas” sexa unha ultracorrección de “Salas”, forma orixinada no xermánico sal. Como símbolo medieval destaca a ponte de Brandomil, principal monumento histórico do municipio e testemuño da súa continuidade viaria dende a Antigüidade.

Zas na Vía Mariana

A Vía Mariana Luso-Galaica é unha ruta de peregrinación que une os santuarios de Nossa Senhora do Sameiro, en Braga, e Nosa Señora da Barca, en Muxía, ao longo de preto de 400 km que combinan natureza, patrimonio e espiritualidade. No seu tramo polo Concello de Zas, o camiño segue o rastro de antigos itinerarios devocionais e comparte treitos co Camiño cara Fisterra-Muxía, consolidándose como unha alternativa de peregrinación menos masificada pero cargada de simbolismo.

En Zas, a Vía Mariana discorre polas parroquias de Brandomil e Brandoñas, dous enclaves marcados pola tranquilidade rural e por un patrimonio moi destacado. En Brandomil, a persoa peregrina pode achegarse á contorna da ponte de orixe romana e ao río Xallas, mentres que en Brandoñas o camiño pasa xunto á igrexa de Santa María e ao campamento turístico, convertendo esta zona nun lugar perfecto para facer unha pausa, descansar e gozar da paisaxe. A suma destes elementos fai que o paso da Vía Mariana por Zas sexa unha experiencia serena, auténtica e moi vencellada á identidade da Costa da Morte interior.

A historia municipal do Concello de Zas

As actas municipais son a memoria administrativa do Concello: recollen acordos, gastos, obras, eleccións e incidentes da vida local. En Zas, as actas comezan en 1852 e presentan lagunas nalgúns períodos (p.ex., 1853–1854; 1856–1877; 1896…), algo habitual ata contar cunha Casa consistorial estable en 1951. Son, por tanto, unha visión “oficial” e ás veces sesgada polo poder municipal, pero imprescindibles para reconstruír a nosa historia. A continuación amosamosvos algúns dos fitos máis destacables de cada época. Máis adiante, podedes ver e descargar os PDF das actas municipais que describen a historia municipal do Concello de Zas.

Nacemento do Concello de Zas

A nova división municipal configura Zas como cabeceira polo seu carácter central e boas comunicacións, fixando límites e organización administrativa propios.

Primeiras actas e padrón

Iníciase o arquivo municipal con acordos sobre o padrón de habitantes e a obrigatoriedade de viveiros, reforzando o control fiscal e de recursos.

A chegada de Manuel Montero á alcaldía

Manuel Montero Torreiro accede á alcaldía e inaugura unha longa etapa de influencia familiar na política local, coa consolidación dun poder continuado.

Estrada e ponte de Lodoso en Baio

As obras na vía Santa Comba–Cacharosa e a ponte de Lodoso impulsan a mobilidade e o comercio; a execución mobiliza canteiros de fóra e xera conflito laboral.

Camiños e serradores portugueses

Avanzan os arranxos viarios e priorízase o camiño Baio–Fornelos, ao tempo que chegan numerosas cuadrillas de serradores portugueses pola demanda madeireira.

A era do automóbil

Chegan as liñas de autobús A Coruña–Corcubión e Santiago–Vimianzo, que revolucionan o transporte comarcal con máis frecuencia e tarifas competitivas.

A grande gripe

A pandemia multiplica a mortalidade (215 falecidos), provoca unha forte caída dos nacementos e deixa un saldo demográfico negativo no municipio.

A diáspora organízase en Bos Aires

Emigrantes do concello crean “Hijos del Ayuntamiento de Zas”, fortalecendo os vínculos coa terra e apoiando iniciativas culturais e sociais.

Paixón polo fútbol: Zas vs Soneira

Xógase en Baio o primeiro gran derbi rexistrado (5–1), consolidando o fútbol como novo espazo de encontro social e identidade local.

A República e a escola de Fornelos

Con Maximino Montero de volta na alcaldía, o concello adhírese á nova etapa republicana e inaugura a escola de Fornelos, semente de modernización educativa.

Campamento militar na Cacharosa

Un destacamento vixía a costa no contexto da II Guerra Mundial; o campamento desmantélase en 1944 tras cumprir a súa función estratéxica.

Nova Casa do Concello

Inaugúrase a Casa Consistorial, un edificio de cantería con pórtico e torreóns, obra salientable na que interveu o mestre canteiro Severino Abelenda.

Escolas Agra Regueiro en Baio

Centro educativo financiado pola veciñanza e a emigración; a lenda “Costeadas por el pueblo” simboliza o esforzo colectivo pola educación.

Alumeado, mecanización e encoro

Baio estrea alumeado público e aparece o primeiro tractor, mentres as expropiacións polo encoro da Fervenza transforman a contorna rural

A LGE e os colexios comarcais

A Lei Xeral de Educación impulsa colexios en Zas e Baio, mellorando o acceso aos estudos medios e reducindo desigualdades no rural.

Mudanza política: Cortizo alcalde

Remata a longa hexemonía ‘monterista’ e accede Antonio Cortizo, marcando un relevo significativo na gobernanza municipal.

Sentenza do Supremo e telefonía

O Supremo recoñece os dereitos de Luís Cereijo tras décadas de servizo; ao tempo, o concello insiste en dotarse dunha central telefónica en Zas.

1836

1852

1888

1898

1901–1903

1911–1913

1918

1923

1927

1931

1943–1944

1951

1954

1963–1964

1970

1971

1978

A historia do Concello de Zas, segundo as actas municipais

Coma a inmensa maior parte dos demais concellos españois, o de Zas conformouse en 1836, pero pouco podemos saber dos 16 seus primeiros anos de existencia, de 1836 a 1852, debido a que ou non se fixeron ou non se conservaron as actas municipais destes anos. Tampouco sabemos o nome dos alcaldes que seguiron ó primeiro, Antonio Fernández, nome que coñecemos por un documento do Libro 2º de Fábrica de Zas-Vilar 1798-1868(Lema Suárez 1993-III: 540).

A partir de 1852 xa temos actas municipais. Deste xeito, trataremos deste ano de dar unha visión histórica do que aconteceu na vida oficial do concello ata os nosos días. Non vai ser unha historia completa, por causas que iremos apuntando e tamén porque, ademais dos 16 primeiros anos, tamén faltan as actas dos períodos seguintes: dos anos 1853 e 1854, do 18.12.1856 ó 21.9.1877, do 30.12.1883 ó 1.7.1885, de 1896, do 27.12.1898 ó 30.7.1901, e do 21.3.1931 ó 4.2.1933. En parte son explicables estas “ausencias” se temos en conta que a Casa do Concello non vai ser fixa ata 1951, e as oficinas municipais “viaxaban” temporalmente para a casa ou cara á parroquia que lle conviñese ó alcalde ou, ó que aínda podería ser máis importante, á casa do secretario municipal.

Procuraremos facer amena esta nosa historia oficial botando man de curiosas anécdotas -copiadas ó pé da letra en moitos casos, e respectando a particular ortografía do castelán de cada época que, dalgún xeito, nos deben ilustrar sobre as preocupacións domésticas e as disputas políticas dos tempos xa idos ou dos aínda recentes.

Para facilitarmos a lectura, repartimos a información facilitada polas actas municipais en tres apartados:

Asuntos de interese político e anécdotas curiosas.
Evolución dos presupostos e dos soldos.
A historia interminable da construción da Casa do Concello.

Convén advertir que as informacións referidas ás comunicacións, sanidade, educación e cultura xa os incluímos nos seus apartados correspondentes.

A historia de Zas de 1836 a 1900

Entre 1836 e finais do século XIX xorde o Concello de Zas como administración propia e organízanse os primeiros servizos básicos: padróns, arquivos e obras menores. É un tempo de definición territorial e de equilibrios entre parroquias, con camiños que se melloran paso a paso e unha economía aínda moi agraria. A política local convive con tensións de bandos e co peso das familias influíntes, mentres a sociedade afronta crises sanitarias e fiscais propias da época. Este período pon os alicerces institucionais e materiais do Zas contemporáneo.

A historia de Zas de 1900 a 1931

O novo século trae máis mobilidade e cambios sociais: arránxanse vías, priorízanse conexións como Baio–Fornelos e as liñas de automóbiles revolucionan as comunicacións comarcais. A vida económica dinamízase (madeira, pequenos comercios), pero tamén se sente o impacto da gripe de 1918 e da emigración, que artella novas redes coa diáspora. O asociacionismo no exterior e a crecente alfabetización abren horizontes culturais. Ás portas da II República, Zas chega con máis servizos, máis tránsito e unha cidadanía máis conectada.

A historia de Zas de 1931 a 1939

Coa proclamación da II República, o concello vive unha etapa de reformas e esperanza modernizadora: avanza a escolarización, mellóranse espazos públicos e renóvase o debate político. As iniciativas educativas e cívicas conviven cun contexto estatal cada vez máis tenso. A partir de 1936, a guerra corta bruscamente moitos deses procesos e impón unha nova orde. O período péchase entre interrupcións, cambios institucionais e fondas feridas sociais.

A historia de Zas de 1939 a 1978

A Ditadura trae centralización política, pero tamén un impulso paulatino ás obras públicas: novas infraestruturas municipais, melloras en luz e auga, mecanización do agro e equipamentos educativos. A partir dos anos 50 e 60, o territorio vai modernizando servizos e conectividade, aínda con desigualdades entre parroquias e un rural en transformación. A Lei Xeral de Educación de 1970 fortalece a rede escolar e a accesibilidade aos estudos. Cara a 1978, entre sentenzas laborais históricas e a demanda de mellores comunicacións, o concello entra na etapa democrática cun tecido local máis articulado e mellores bases materiais.

Zas Polo Miúdo

Dende o Concello de Zas queremos agradecer aos autores do libro “Zas polo Miúdo”, Evaristo Domínguez e Xosé María Lema, xa que gran parte dos textos da súa gran obra foron usados para realizar esta web. Moitas gracias de corazón.